Geçerlilik ve GüvenirlikÖlçme ve Değerlendirme

İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler

İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler

İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler

Bilimsel araştırmalarda geçerlilik, iç geçerlilik ve dış geçerlilik olmak üzere ikiye ayrılır. Bu yazıda iç geçerliliği etkileyen faktörler açıklanacaktır.

İç Geçerlilik Nedir ?

İç geçerliliği etkileyen faktörler’den bahsetmeden önce iç geçerliliği tanımlamak gerekir. Ortaya çıkan sonucun tahmin edilen sebeplerle yani deneyi etkileyen etkenlerle gerçekten açıklanmasıdır. İç geçerlilik, deneysel araştırmada belirlenen bağımlı değişkende gerçekleşen ilerleme, değişme ve farka sebep olan faktörlerin gerçekten bağımsız değişkenden kaynaklanma derecesidir. Yani, bir deney sonucunda bağımlı değişkende meydana gelen değişim ne ölçüde dış faktörlerin etkilerinden yalıtmışsa iç geçerlilik o kadar yüksek olacaktır.

Örnek1:

Örneğin, şizofreninin tedavisi için geliştirilen bir ilacın etkilerinin ölçülmesi için oluşturulan bir deneysel çalışmada ilacın etkisini değiştirebilecek dış faktörlerin ortadan kaldırılması iç geçerliliğe bir örnektir.

Dış Geçerlilik:

Araştırma sonucunda elde ettiğimiz sonuçların, verilerin gerçek hayata genellenmesi olarak tanımlanabilir. Araştırma sonuçları genellikle araştırmanın içinde bulunduğu ortama göre (özellikle sosyal olaylar için) değişim gösterdiği varsayımından yola çıkarak çıkan sonuçları başka bir duruma doğrudan bir genelleme yapılmaz. Bunun yerine olabildiğince diğer olaylara benzetilmeye çalışılır. Nicel araştırmalarda genelleme doğrudan yapılmaya daha müsaitken, nitel araştırmalarda genellemeler dolaylı yolla yapılması daha uygundur.

Örnek2:

Yapılan bir çalışmada Türkiye’nin beş büyük üniversitesinde elde edilen sonuçlar ve tez bankasından karşılaştırmalar yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar tutarlı olup çok rahat başka ortamlarda da gerçekleştirilebilir. Bu yönleri göz önüne aldığımızda araştırmanın dış geçerliliği yüksektir diyebiliriz2.

İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler
İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler

İç Geçerliliği Etkileyen Faktörler Nelerdir?

İç geçerliliği etkileyen faktörler aşağıda örnekler ile açıklanmıştır.

1) Deneklerin Seçimi:

Deneye katılan kişilerin gruplara tarafsız dahil olmaması ya da denkleşmenin olmaması olayında, deneye katılan kişilerin ilk baştaki değişkenlerinin bağımlı değişkene bağlı puanlarındaki varyans etkisinin artmasına sebep olacaktır. Bu durum da iç geçerliliği olumsuz etkileyecektir.

Örneğin, denekler seçilirken deney grubu ve kontrol grubu arasında farklılıklar bulunması iç geçerliliği etkileyecektir. Şizofreni hastalarından oluşturulan deney ve kontrol grupları göz önüne alındığında, deney grubu şizofreni düzeyi daha hafif hastalardan oluşturulursa araştırma sonucunda ilacın etkisinin daha yüksek olduğu sonucu çıkabilir.

2) Deneklerin Olgunlaşması:

Araştırmaya dahi olan deneklerin, zaman ilerledikçe farklı yönlerden olgunlaşması sonucu bağımlı değişkende oluşabilecek deney öncesi ve deney sonrası farklılığın önemli bir sebebi olabilir. Özellikle de psikolojik ve fizyolojik farklılaşmanın yoğun olduğu dönemdeki deneklerle oluşturulan araştırmalarda, bu faktörler oldukça önemlidir.

Örneğin, şizofreni araştırması çocuklar üzerinde yapılan 3-4 yıl sürebilecek bir çalışma olabilir. Bu durumda çocuklar zihinsel ve bilişsel olarak büyük ölçüde bir gelişim göstereceğinden bu durum araştırma sonuçlarını etkileyebilir.

3) Veri Toplama Aracı:

Kullanılan aracın etkisi, ölçme araçlarının deneysel ortamlarda değişmesi sonucu ortaya çıkar. Bu durum farklı testlerin deneklere verilmesi; denekler testleri veren kişinin farklı olması; farklı gözlemcilerin, kişilerin ya da nesnelerin değerlendirilmesi gerektiği zamanlarda meydana çıkar. Bu tarz durumlarda araştırmayı yapan kişi farklı bireyleri bilgilendirmeli, net bir yönerge izlenilmeli ve her zamankinin dışında değerlendiricilerin var olduğu desenlerdeki tutarlılıkların araştırılması gerekir.

Örneğin, şizofreni hastalarının şizofreni düzeyleri belirlenecekken uygun olmayan bir ölçeğin kullanılması ya da teknik sorunlardan dolayı farklı ölçme araçları kullanılması araştırma sonuçlarını etkileyebilir.

4) Deneklerin Geçmişi:

Geçmiş olarak tanımlanmış bazı gerçekler denekleri deney sırasında olumsuz yönde etkileyebilir. Bunu önlemek için araştırma ortamı dışında deney çerçevesinde oluşan tüm olayların deneye katılan kişiler için benzer olmalıdır.

Örneğin, deneye katılan katılımcıların geçmişlerinde yaşadıkları bazı travmatik olayların araştırma sonuçlarını etkilemesi buna örnek gösterilebilir.

5) Denek Kaybı Etkisi:

Araştırma boyunca araştırmaya katılan kişiler arasında ölüm ya da gruptan ayrılma söz konusu olabilir. Bu durum araştırmanın geçerliliği olumsuz yönde etkiler.  Çünkü ilk başta elde edilen verilerle sonunda elde edilen veriler uyuşmakta zorluk çıkar. Bunun önüne geçebilmek için araştırmaya büyük gruplarla başlanılmalı.

Örneğin, şizofreni hastalarından oluşturulan deney grubunda, şiofreni düzeyi en yüksek birkaç hasta araştırmadan ayrılma kararı aldığında deney ve kontrol grupları arasında eşitsizlik ortaya çıkabilir.

6) Deney Öncesi Ölçüm (Ön test) Etkisi:

Aynı testtin araştırmaya katılan kişilere belli zaman aralıklarında uygulanması, testlere katılan kişilerin bu duruma aşina olmasına sebep olabilir. Bu da son test de ki puanlar üzerinde etki yaratabilir.

Örneğin, şizofreni belirtilerinin belirli aralıklarla ölçüldüğü bir araştırmada, katılımcılar ölçeğe aşina olabilir ve ölçeği belirtilerini az ya da fazla gösterecek şekilde doldurabilir.

7) İstatistiksel Regresyon:

İlk ölçümlerde uçlarda olanlar daha sonraki aşamalarda ortaya doğru kayar. Bu durumda şansın faktörünün de payı vardır. Bu nedenle deneye katılan grubu uç elemanlardan oluşturmak deneyde elde edilen sonucu etkileyecek ve bu durum da geçerliliği düşürecektir. Uçlarda yer alan kişilerin deney havuzuna dahil edilmemesi bu durumu azaltacaktır.

Örneğin, şizofreni düzeyi çok yüksek olan hastalar ilerleyen ölçümlerde kendi ölçme araçlarını ortalamaya yakın şekilde doldurabilir ya da diğer ortalama hastalar gibi davranış göstermeye çalışabilirler.

8) Etkileşme Etkisi:

Bağımlı değişkene etkisi araştırılmamış olan birden çok değişkenin birleşimi yine tek başlarına olduklarındaki etkiden farklı etkilere yol açabilir. Bu da geçerliliği etkilemektedir.

Örneğin, şizforeni araştırmasında katılımcıların şizofreni düzeylerini genetik, aile vb.. gibi bir çok dış faktör etkiliyor olabilir. Bu gibi dışsal değişkenlerin kontro laltına alınması gerekir.

9) Beklentilerin Etkisi:

Deneyi oluşturan ya da deneye katılanların deneysel koşullar konusunda beklentileri sonuca yansır ve bu da geçerliliği etkiler.

Örneğin, şizofreni için geliştirilen yeni bir ilacın etkinliğinibelirlemek için yapılan bir araştırmada, öznel görüşmelerle şizofreni düzeyini belirleyen araştırmacı ilacı etkin bulmak istediğinden dolayı bilinçli olmadan hastaların belirtilerinin azaldığı şeklinde yorumlar yapabilir.

 

Kaynakça

1) Doğan, T., Çetin, B., & Sungur, M. Z. (2009). İş Yaşamında Yalnızlık Ölçeği Türkçe Formunun Geçerlilik Ve Güvenilirlik Çalışması. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 10(6), 271-277.

2) Şimşek, A., Özdamar, N., Becit, G., Kılıçer, K., Akbulut, Y. ve Yıldırım, Y. (2008). Türkiye’deki Eğitim Teknolojisi Araştırmalarında Güncel Eğilimler. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19, 439-458.

3) Yılmaz, H., & Çavaş, P. H. (2007). Fen Öğrenimine Yönelik Motivasyon Ölçeğinin Geçerlik Ve Güvenirlik Çalışması. İlköğretim Online, 6(3), 430-440.

Sönmez, V. (2001). Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabıi. Ankara: Am Yayımcılık.

Tekin, H. (2007). Eğitimde Ölçme Değerlendirme (18. basım). Ankara: Yargı Yayınevi.

Karasar, N. (2005). Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.

Balcı, A. (2007). Sosyal Bilimlerde Araştırma: Yöntem, Teknik Ve İlkeler. Ankara: Pegem A Yayıncılık.

Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2006). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. İstanbul: Seçkin Yayıncılık.

 

 

Yorum Yap