Ölçme ve Değerlendirme

Ölçek Nasıl Geliştirilir, Ölçek Geliştirme Aşamaları

Ölçek Geliştirme Aşamaları

Ölçek Nasıl Geliştirilir? Ölçek Geliştirme Aşamaları

Nesnelerin veya bireylerin niteliklerinin uygun araçlar kullanılarak gözlenmesi ve bu gözlem sonuçlarının sembollerle ifade edilmesine ölçme denir. Ölçme konusuna bağlı olarak ölçülen özelliğin sınıflanması, sıralanması veya miktarının belirlenmesi için gerekli kuralları oluşturan ölçme araçlarına ise ölçek denir[3];[6]. Bu yazıda ölçek geliştirme basamaklarını sırasıyla anlatacağız ve ölçek nasıl geliştirilir sorusunu yanıtlayacağız.

Araştırmacı ölçek geliştirmeye karar vermeden önce literatürde hâlihazırda kullanılan ölçekleri incelemelidir. Literatürde kullanılan fazlaca ölçek bulunmaktadır, bu yüzden araştırmacı yeni bir ölçek geliştirmenin gerekliliğini tespit etmeli ve bunu araştırmanın giriş kısmında belirtmelidir. Eğer literatürde, araştırmacın araştırdığı kuramsal yapıyı ölçen ölçek bulunmuyor ise ölçek geliştirme veya uyarlama çalışmalarına başlamalıdır[5].

Ölçek Geliştirme Aşamaları
Ölçek Geliştirme Aşamaları

Araştırmacılar araştırma yapacakları konu hakkında ihtiyacı olan verileri toplamak için içinde bulunduğu kültüre özgü yeni bir ölçek geliştirebilir. Bir başka çözüm yolu ise aynı yapı ve kavramı ölçen farklı kültürlerde geliştirilmiş ölçekleri uyarlamaktır. Ölçek uyarlamak başka dilden veya kültürden kaynaklı çeviri hataları oluşturabilmektedir. Bu yüzden yeni bir ölçek geliştirmek daha çok tercih edilen bir yöntemdir [3];[5].

Ölçek Geliştirme Aşamaları

  1. Ölçeğin amacının belirlenmesi:  Ölçek geliştirme sürecinde ilk aşama geliştirilecek ölçeğin kimlere uygulanacağının yani hedef kitlenin ne olacağının belirlenmesidir. Örneğin: Hedef kitle olarak 3-6 yaşları arasındaki çocukların seçilmesi.

 

  1. Ölçek kapsamında ölçülecek özelliklerin belirlenmesi: Örneğin, özgüven, zeka, öz yeterlilik, kaygı, tutum gibi odaklanılan özelliğin belirlenmesi.

 

  1. Ölçüm şeklinin belirlenmesi: Matematiksel özelliklere göre sınıflama sıralama eşit aralıklı veya oran ölçeği; özel ölçüm tekniklerine göre ise Likert, Thurstone, Osgood boyutsal ayırma ölçeği vb. olabilir.

 

  1. Ölçülecek özelliğin maddelerinin yazılması ve madde havuzunun oluşturulması: Bu aşamada literatür taraması yapılır. Daha önce hazırlanan ölçme araçları incelenir. Ölçeğin uygulanacağı hedef kitleden açık uçlu sorular veya kompozisyon şeklinde bilgiler alınır. Aday maddeler oluşturulur.

 

  1. Ölçek maddelerinin ölçülmek istenen özelliği ölçmede yeterliliğinin teknik denetimden geçirilmesi ve dilin anlaşılırlığının incelenmesi: Yazılan maddelerin sade ve anlaşılır olması, birden fazla anlam içermemesine dikkat edilmesi gerekmektedir. Başlangıç sorularının sonraki sorular üzerinde etkisi dikkate alınmalıdır bu yüzden katılımcıların ölçekte cevaplandırmaya çekineceği kişisel ve paylaşmak istemedikleri sorular ölçeğin ilerleyen bölümlerinde yer almalıdır.

 

  1. Uzman görüşünün alınması: Bu aşamada uzmanlar, ölçek kapsamında geliştirilen aday maddelerin istenilen şeyi ne kadar ölçtüğünü inceler. Bazı maddelerin eklenip çıkarılması konusunda öneri verebilir. Dil ve şekil bakımından anlaşılabilir maddeler oluşturma, olması gereken uygulama ortamı ve süresi hakkında araştırmacıya destek verir. Bu şekilde uzman, kapsam ve görünüm geçerliğini değerlendirir.

 

  1. Ön deneme formunun oluşturulması: Uzmanlardan alınan görüşler dahilinde araştırmacı gerekli gördüğü düzenlemeleri yapar ve taslak ölçek hazırlanır.

 

  1. Ön denemenin yapılması: Uzman görüşünden elde edilen aday maddeler ile hedef kitleyi temsil edecek bir örneklem grubu üzerinde ölçek uygulanır.

 

  1. Ölçeğin psikometrik özelliklerinin incelenmesi: Asıl ölçeğe ulaşmak için ön uygulamadan elde edilen verilere dayanarak veriler analiz edilir, test istatistikleri hesaplanır ve madde analizleri yapılır.

 

  1. Geçerlik ve güvenirlik hesaplamalarının yapılması ve ölçeğin son halinin oluşturulması: Bu aşamada geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılır ve teste son hali verilir[2];[3];[4];[5];[6].

 

Ölçek Geliştirme Örnekleri

 

Ölçek Geliştirme  Örnek 1.Üniversite Yaşamı Ölçeği (ÜYÖ)

Ölçek Geliştirme Aşamaları:

  1. Ölçeğin amacının belirlenmesi: Hedef kitle üniversite öğrencileridir. Bu kapsamda ölçeğin örneklemi bir üniversitenin dil hazırlık okulunda beş farklı düzeyde İngilizce kurlarına devam eden ve üniversiteye yeni başlamış olan 720 öğrencidir.

 

  1. Ölçek kapsamında ölçülecek özelliklerin belirlenmesi: Ölçülmek istenen özellikler şunlardır: genel üniversite ortamına uyum, akademik uyum, sosyal uyum, kişisel-duygusal uyum. Bunun yanında psikolojik danışma ve rehberlik ihtiyaçlarına göre maddeler de eklenmiştir.

 

  1. Ölçüm şeklinin belirlenmesi: Eşit aralıklı 1-7 arasında puanlama yapılmıştır.

 

  1. Ölçülecek özelliğin maddelerinin yazılması ve madde havuzunun oluşturulması: Madde havuzu oluşturulurken gözlemler ve öğrenci görüşmeleri dikkate alınmıştır.

 

  1. Ölçek maddelerinin ölçülmek istenen özelliği ölçmede yeterliliğinin teknik denetimden geçirilmesi ve dilin anlaşılırlığının incelenmesi: Ölçeğin ön formunda her alt boyutta, o boyut için öğrenci ihtiyaçlarını belirlemek amacıyla maddelerin yer almasına özen gösterilmiştir.

 

  1. Uzman görüşünün alınması: Psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanında uzmanlaşmış üç uzmana başvurulmuştur. Uzmanlar, dil, içerik ve kapsam olarak üç ayrı boyutta eleştiri sunmuşlardır. 155 maddelik ölçekteki madde sayısını 97’ye indirmişlerdir.

 

  1. Ön deneme formunun oluşturulması ve ön denemenin yapılması: Araştırmacı gerekli düzenlemeleri yapmış ve ölçek sınıf ortamında grup halinde yaklaşık 40 dakikada uygulanmıştır. Ölçek uygulanmadan önce öğrencilere araştırma amacı açıklanmış ve verilerin gizli tutulacağına ilişkin garanti verilmiştir.

 

  1. Ölçeğin psikometrik özelliklerinin incelenmesi ve geçerlik ve güvenirlik hesaplamalarının yapılması: Ölçek incelenirken Temel Bileşenler Faktör Çözümlemesi, Varimax döndürülmüş faktör çözümlemesi ve Güvenirlik çalışmalarında ise iç tutarlık katsayıları Cronbachalpha formülü kullanılmıştır[1].

 

Ölçek Geliştirme Örnek 2. Medya ve televizyon okuryazarlık düzeyleri ölçeği

Ölçek Geliştirme Aşamaları:

  1. Ölçeğin amacının belirlenmesi: Ölçeğin hedef kitlesi öğretmen adaylarıdır bu nedenle ölçek kapsamında seçilen örneklem 2009-2010 öğretim yılı bahar döneminde Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nin Farklı bölümlerinde okuyan toplamda 509 tane 1. sınıf öğrencileridir.

 

  1. Ölçek kapsamında ölçülecek özelliklerin belirlenmesi: Medya okuryazarlığı ve bağımlılığının üzerinde durulmuştur.

 

  1. Ölçüm şeklinin belirlenmesi: Eşit aralıklı, puanlaması 5 dereceli olan ölçek tipi seçilmiştir.

 

  1. Ölçülecek özelliğin maddelerinin yazılması ve madde havuzunun oluşturulması: Medya okuryazarlığı hakkında alanyazın taraması yapılarak 20 maddeden oluşan madde havuzu oluşturulmuştur.

 

  1. Ölçek maddelerinin ölçülmek istenen özelliği ölçmede yeterliliğinin teknik denetimden geçirilmesi ve dilin anlaşılırlığının incelenmesi: Araştırmacı, bu aşamada uzman görüşüne başvurmuştur ve bunun dahilinde bir dilbilim uzmanına, bir psikolojik danışmanlık ve rehberlik uzmanına ve iki eğitim teknolojisi alan uzmanına başvurmuştur. Bu uzmanlar içerik, ifade, anlatım, imla ve noktalama hataları açısından ölçeği incelemiştir.

 

  1. Ön deneme formunun oluşturulması: Uzmanlardan alınan eleştiriler dâhilinde 20

maddelik taslak ölçek oluşturulmuştur.

 

  1. Ön denemenin yapılması: Taslak ölçek, örneklem grubuna bir ders saati içinde bölüm öğretim elemanlarından yardım alınarak uygulanmıştır.

 

  1. Ölçeğin psikometrik özelliklerinin incelenmesi: Ön denemeden sonra elde edilen veriler SPSS 15 programına yüklenmiştir.

 

  1. Geçerlik ve güvenirlik hesaplamalarının yapılması ve ölçeğin son halinin oluşturulması: Veriler üzerinde açımlayıcı faktör analizleri yapılmış daha sonra faktörlere ayrılma durumuna göre temel bileşenler analizi yapılmıştır. Devamında Varimax dik döndürme tekniği ile faktör yükleri incelenmiş ve 30’dan düşük faktör yükü olan maddeler elenmiştir. Kalan 18 maddenin geçerlik, madde ayırt edicilik güçleri ve madde toplam korelasyonları hesaplanmıştır. Güvenirlik ölçümlerinde iç tutarlık düzeyi belirlenirken Cronbachalpha, iki yarı korelasyon değeri, Sperman-Brown ve Guttmanspit-half formülü kullanılmıştır. Kararlılık düzeyi belirlenirken beş hafta ara ile iki uygulama yapılmıştır ve sonuçların korelasyonları incelenmiştir[7].

 

 

Kaynaklar

  • Aladağ, M., Kağnıcı, D., Y., Tuna, M., E., ve Tezer, E. (2003). Üniversite yaşamı ölçeği: ölçek geliştirme ve yapı geçerliliği üzerine bir çalışma. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2(20), 41-47.

 

  • Bozdoğan, A., E. ve Öztürk, Ç. (2008). Coğrafya ile ilişkili fen konularının öğretimine yönelik öz-yeterlilik inanç ölçeğinin geliştirilmesi. Necatibey         Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 2(2), 66-81.

 

  • Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün Ö.E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2017). Bilimsel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Pegem Akademi.

 

  • Delice, A. ve Ergene, Ö. (2015).Ölçek geliştirme ve uyarlama çalışmalarının incelenmesi: matematik eğitimi makaleleri örneği. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(1), 60-75.

 

  • Güngör, D. (2016). Psikolojide Ölçme araçlarının geliştirilmesi ve uyarlanması kılavuzu.Türk Psikoloji Yazıları, 19 (38), 104-112.

 

  • Karakoç, F.,Y. ve Dönmez, L. (2014). Ölçek geliştirme çalışmalarında temel ilkeler. Tıp Eğitimi Dünyası Dergisi, 13(40),  39-49.

 

  • Korkmaz, E. ve Yeşil, R. (2011). Medya ve televizyon okuryazarlık düzeyleri ölçeği geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8(2),    111-126.

Yorum Yap