Psikolojik Deneyler

Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyi

öğrenilmiş çaresizlik

Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyi

    Öğrenilmiş çaresizlik, kişilerin ya da canlıların üzerinde kontrol kuramadığı ve sonuçlarını etkileyemediği durumlara sürekli maruz bırakılması sonucunda, bu kişi veya canlıların gittikçe bu olayların gidişatını değiştirebileceğine dair inancını kaybetmesi ile açıklanabilmektedir. Böylece kişiler çaresizlik davranışını öğrenmiş olur. Çaresizlik kavramı bireysel olarak öğrenilebildiği gibi; aynı zamanda örgütler tarafından da öğrenilebilmektedir. (Tutar, 2007)

Martin Seligman, 12 Ağustos 1942 tarihinde New York’da doğmuştur. Liseden mezun olduktan Princeton Üniversitesi’nde felsefe lisansını ve Pensilvanya Üniversitesi’nde psikoloji yüksek lisansını tamamlamıştır. Eğitim sonrasında bir süre Cornell Üniversitesi’nde profesör asistanı olarak çalıştıktan sonra tekrar Pensilvanya Üniversitesi’ne dönerek psikoloji dersleri vermeye başlamıştır. Bu süreç içerisinde birçok araştırmanın altına imza atmış olmakla beraber bunlardan bir tanesi de öğrenilmiş çaresizlik ile ilgilidir… 1967 yılında depresyon konusuna ilgisi sayesinde başlattığı klasik şartlanma ile ilgili bir deney yürütürken kaza eser yaptığı keşifle beraber; farklı bir yön izlemiştir. Martin ve iş arkadaşları köpekler üzerinde yaptıkları davranış deneylerinin hiç beklenmedik sonuçlar verdiğini gözlemlemiştir.

    Öğrenilmiş çaresizlik kavramı ilk defa Martin Seligman ve iş arkadaşları tarafından kullanılmıştır. Bu konuda ilk araştırma Seligman ile Hiroto tarafından yürütülmüş olsa da (1975:311); kavramın günümüzdeki anlamda kullanılmaya başlanması Seligman ve Overmeir’in yaptığı bir seri deneylerin anlamlandırılmasıyla başlamıştır. Bu çalışmalar,  insan ve hayvanların kontrol edemediği durumlarda sergilediği pasif davranışları incelemek, diğer bir deyişle; çaresizliğin öğrenilebilir olup olmadığını incelemek adına yürütülmüştür. Dahası, bu şekilde depresyonun çaresizlik durumuyla bir bağlantısının olup olmadığı anlaşılmış olacaktı.

Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyi Nasıl Yapıldı ?

Seligman ve Overmeir deneyin ilk adımı olarak katılımcıları seçmiş ve bu katılımcıların hayvanlardan seçilmesine karar vermişlerdir. Denekler grubu, her biri 40-50 cm yükseklikte ve 11-13 kg ağırlığındaki 24 melez köpekten oluşmaktaydı. Bu köpekler her biri 8 kişiden oluşan 3 farklı deney grubuna ayrılmıştı ve bu gruplar şu şekildeydi: kaçış grubu, çaresiz bırakılan grup ve kontrol grubu. Deney iki aşamada yürütülmüştür.

Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyinin birinci aşamasında,

öğrenilmiş çaresizlik
öğrenilmiş çaresizlik
  • Kontrol grubu, yani tasmalı grup, elektrik şoku verilmiş belli bir süre boyunca tasmayla bekletilmiş daha sonra salınmıştır.
  • Kaçış grubu da aynı süre tasmayla bekletilip bırakılmış fakat daha sonrasında, elektrik şokundan burunlarıyla butona basarak kaçabilecekleri bir kutuya konulmuşlardır.
  • Çaresiz grup ise kaçış grubuyla aynı şoklara tabi tutulmuş fakat kutunun içerisine şokları kontrol edebileceği bir buton konulmamıştır. Yani şoklar tamamen kontrolünün dışında sürekli olarak gelmeye devam etmiştir.

    Deneyin ikinci aşamasında, bu köpeklerin hepsi tekrardan bir deney kutusuna yerleştirilmiştir. Bu deney kutuları köpeklerin atlayarak kurtulabilecekleri ekstradan bir bölmeye sahip iki bölmeli kutulardır. Kaçış grubu daha önceden öğrendiği için kolayca elektrik şoklarından kaçmayı başarmıştır. Kontrol grubu da belli bir deneme sayısından sonra nasıl kaçması gerektiğini öğrenmiş ve sonrasında atlayarak şoktan kurtulabilmiştir (1967:28-33) Çaresizlik grubu ise bir önceki aşamda elektrik şoklarını kontrol edemeyeceğini öğrendiği için olumlu bir bilişsel beklenti geliştirmemiş; umudunu kesip yerde yatmaya devam etmiş ve şoklara maruz kalmıştır. Bunun nedeni şokları ne yaparlarsa yapsınlar engelleyemeyecekleri algısını geliştirmiş olmalarıdır.

    Seligman ve Overmeir öğrenilmiş çaresizlik deneyi ile eylemlerin arasındaki bağlantıların kurularak çaresizlik durumunun öğrenilebileceğini kanıtlamıştır. Bunu daha sonra insanlar üzerinde açıklamaya çalışarak depresyonla bağlantısını incelemişlerdir. (Özdemir, 2010)

KAYNAKÇA

TUTAR, H . (2007). Örgütsel Eylemsizliği Açıklama Aracı Olarak Öğrenilmiş Çaresizlik. ISGUC The Journal of Industrial Relations and Human Resources, 9 (4), 142-161. Retrieved from

Hiroto, D. S., & Seligman, M. E. P. (1975). “Generality of Learned Helplessness in Man”, Journal of Personality and Social Psychology, 31, 311- 327.

Overmier, J. Bruce,Seligman, Martin E.

Journal of Comparative and Physiological Psychology, Vol 63(1), Feb 1967, 28-33

Özdemir, H . (2010). MOĞOL İSTİLÂSINDAN BAZI ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK ÖRNEKLERİ. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29 (29), 21-40. Retrieved from http://dergipark.gov.tr/neuifd/issue/19691/21032

Comment here